MỘT PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH VỊ TIÊN ĐỀ CẦN XÓA ĐỂ BẢO ĐẢM TÍNH NHẤT QUÁN TRONG QUÁ TRÌNH TIẾN HÓA ONTOLOGY

Nguyễn Văn Trung và Nguyễn Thị Bích Lộc Tập 131, Số 2A, 2022 194 Phần này của bài báo trình bày cách áp dụng chiến lược mở rộng tuyến tính tập tiên đề [5] để định vị sự không nhất quán. Chiến lược này được Huang và cs. đề xuất để xây dựng khung lập luận với ontology không nhất quán. Việc mở rộng tập tiên đề được thực hiện dựa trên mối quan hệ có liên quan về cú pháp. Cho một tiên đề 𝜙 gọi 𝐼(𝜑), 𝐶(𝜑), 𝑅(𝜑) là tập chứa tên cá thể, tên khái niệm, tên vai trò xuất hiện trong tiên đề 𝜑. Người ta định nghĩa mối quan hệ có liên quan trực tiếp về cú pháp giữa hai tiên đề và giữa một tiên đề với một tập tiên đề như sau. Định nghĩa 1 [5]. Hai tiên đề 𝜑, 𝜓 được gọi là có liên quan trực tiếp về cú pháp nếu và chỉ nếu tồn tại tên cá thể hoặc tên khái niệm hoặc tên vai trò xuất hiện trong cả hai tiên đề. Tức là 𝐼(𝜑) ∩ 𝐼(𝜓) ≠ ∅ ∨ 𝐶(𝜑) ∩ 𝐶(𝜓) ≠ ∅ ∨ 𝑅(𝜑) ∩ 𝑅(𝜓) ≠ ∅ . Định nghĩa 2 [5]. Tiên đề 𝜑 được gọi là có liên quan trực tiếp về cú pháp với tập tiên đề Σ nếu và chỉ nếu tồn tại một tiên đề 𝜓 ∈ Σ sao cho 𝜑 và 𝜓 là có liên quan trực tiếp với nhau về cú pháp. Với một tập tiên đề Σ không nhất quán, việc truy vấn Σ ⊨ 𝜙 ? hiển nhiên trả về kết quả đúng theo logic cổ điển với mọi tiên đề 𝜙. Người ta đã xây dựng phép lập luận không chuẩn để đánh giá truy vấn này dựa trên việc tìm tập tiên đề Σ′ – là tập tiên đề con, nhất quán của Σ – mà có thể trả lời được truy vấn Σ′ ⊨ 𝜙? (trả về kết quả đúng hoặc sai). Tập tiên đề Σ′ ⊂ Σ được gọi là tập tiên đề diễn giải truy vấn Σ ⊨ 𝜙 ?. Việc phát triển tuyến tính tập tiên đề diễn giải truy vấn

được thực hiện thông qua hàm chọn [5] như sau. – 𝑠(Σ, {𝜙},0) ≔ ∅; – 𝑠(Σ, {𝜙},1) ≔ {𝜓 ∈ Σ | 𝜓 𝑣à 𝜙 𝑐ó 𝑞𝑢𝑎𝑛 ℎệ 𝑡𝑟ự𝑐 𝑡𝑖ế𝑝 𝑣ề 𝑚ặ𝑡 𝑐ú 𝑝ℎá𝑝}; – 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) ≔ {𝜓 ∈ Σ | 𝜓 𝑣à 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘 − 1) 𝑐ó 𝑞𝑢𝑎𝑛 ℎệ 𝑡𝑟ự𝑐 𝑡𝑖ế𝑝 𝑣ề 𝑐ú 𝑝ℎá𝑝}; 𝑘 ∈ 𝑵∗ Quá trình phát triển tập tiên đề diễn giải theo hàm chọn 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) là mở rộng tuyến tính theo 𝑘 ∈ 𝐍, theo nghĩa tập tiên đề này sẽ được mở rộng dần (xuất phát từ tập hợp rỗng). Quá trình mở rộng này sẽ dừng lại khi: – Hoặc 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) trả lời được truy vấn 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) ⊨ 𝜙? ; – hoặc (Σ, {𝜙}, 𝑘) là không nhất quán. Trong trường hợp 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) thu được là không nhất quán, người ta phải thực hiện quy trình gọi là xử lý quá xác định (overdetermine): tìm cách chọn một hoặc nhiều tiên đề từ tập hợp Δ ∶ = 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) \ 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘 − 1) để loại khỏi tập hợp 𝑠(Σ, {𝜙}, 𝑘) nhằm nhận được tập tiên đề nhất quán Σ′ và có thể trả lời được truy vấn, tức là: Σ′ ⊂ 𝑠(Σ, {ϕ}, k − 1) ∪ Δ ∧ Σ′ nhất quán ∧ Σ′ ⊨ 𝜙? trả về kết quả đúng hoặc sai.